جناب آقای رئیس، آقایان:

من می خواهم در این محفل علم و ادب یکی از قدیمترین نسخ عربی را درباره مذاهب اسلامی معرفی کنم.

عنوان این نسخه «کتاب المقالات والفرق تصنیف سعد بن عبدالله ابی خلف الاشعری القمی» متوفی در سال 299 یا 300 یا 301 هجر ی است. این کتاب که اقدم کتب در فرق شیعه می باشد قدیمترین کتابهای فرق اسلام نیز به شما ر می رود که تا کنون به طبع رسیده است.

 

احوال سعد بن عبدالله

مؤلف آن سعد بن عبدالله ابی خلف اشعری از بزرگان محدثان شیعه و از شیوخ روایت محمد بن جعفر بن قولویه  و در عداد رجال حدیث شیخ الطائفه ابو جعفر محمد ابن حسن طوسی و از اصحاب حضرت امام حسن عسکری امام یازدهم شیعه امامیه اثنی عشریه بوده است.[1]

نام وی در رجال شیخ طوسی و کتاب الفهرست[2] و در رجال نجاشی[3] وکمال الدین وتمام النعمه شیخ صدوق آمده است. علامه حلی در رجال خود وی را مکنی به ابوالقاسم می داند و می نویسد که وفات سعد بن عبدالله در روز چهارشنبه بیست و هفتم شوال سال 300 هجری در ولایت رستمداد طبرستان (از نواحی آمل) واقع شده است[4].

قصه ملاقات او را با حضرت امام حسن عسکری، شیخ صدوق ابن بابویه در کتاب کمال الدین و تمام النعمه به روایت محمد بن علی بن محمد حاتم النوملی المعروف بالکرمانی آورده است[5]. در کتب رجال اصل و نسب سعد بن عبدالله را از اشعریان[6] عرب که از یمن به شهر قم مهاجرت کرده اند دانسته اند. علمای رجال وفهرست بیش از سی و شش کتاب و رساله به وی نسبت داده اند که شرح مطالب و موضوعات آنها در کتاب رجال نجاشی وفهرست شیخ طوسی و تنقیح المقال مامقانی [7] مسطور است. از کتابهای متعدد سعد بن عبدالله چیزی در دست نیست، جز یک کتاب که بر حسب تصادف از حوادث روزگار مصون مانده است و به دست ما رسیده است و شاید از نظر موضوع و تاریخ زمان وی مهمترین کتابش باشد. این کتاب چنانکه نام آن  در پیش گذشت کتاب المقالات و الفرق، در فرق شیعه است.

باید دانست از میان مصنفان شیعه که در فاصله پنجاه سال پیش از مرگ ابی خلف اشعری و پنجاه سال پس از او کتابی به این نام نوشته اند نام شش تن را میتوان درکتب رجال وفهرست به شرح زیر پیدا کرد[8].

1.     ابو عیسی محمد بن هارون وراق (درگذشته در 247 هجری) از علمای معروف علم کلام در قرن سوم است که کتابی در فرق شیعه به نام، اختلاف الشیعه داشته و از متکلمان بزرگ امامیه بشمار می رود[9].

2.     ابوالقاسم نصر بن صباح بلخی از غلاة و از شیوخ روایت ابو عمرو محمد بن عمر بن عبدالعزیز کشی صاحب رجال معروف کشی، و ابو نصر محمد بن مسعود عیاشی سمرقندی (که هر دو از رجال نیمه اول قرن چهارم هجری بوده اند)، کتابی به نام «فرق الشیعه» داشته است و کشی در رجال خود مکرر از نصر بن صباح و کتاب فرق الشیعه او یاد می کند.

3.     ابو محمد حسن بن موسی النوبختی (درگذشته بین سالهای 300 و301 هجری) که از اعاظم رجال شیعه و علمای علم کلام در قرن سوم است. کتابی به نام «فرق الشیعه» داشته که نسخه آن برای نخستین بار توسط پروفسور هلموت ریتر[10] در 1931 در استانبول به طبع رسیده است[11].

4.     ابوالمظفر محمد بن احمد النعیمی است که نجاشی از اوکتابی در فرق شیعه به نام «البهجة» روایت کرده است[12].

5.     ابوطالب الأنباری، عبدالله (عبیدالله) بن ابی زید احمدبن یعقوب بن نصر الأنباری (درگذشته در 356 هجری) که قبلا از فرقه واقفه بود و سپس به امامیه گرائید و نجاشی کتابی به نام فرق الشیعه از وی روایت کرده است[13].

6.     کتاب المقالات والفرق یا کتاب فرق الشیعة سعد بن عبدالله ابی خلف اشعری نام این کتاب در رجال نجاشی، «فرق الشیعه»[14] و در فهرست شیخ طوسی[15] و معالم العلماء ابن شهر آشوب [16]«مقالات الامامیه» آمده است.

مرحوم علامه مجلسی که این کتاب در نزد اوبوده آنرا «مقالات الامامیة والفرق واسماؤها وصنوفها» خوانده و در مآخذ کتاب بحارالانوار بتفصیل وتصریح بیشتر «کتاب المقالات و الفرق و اسماؤها و صنوفها تألیف الشیخ الاجل المتقدم سعد بن عبدالله رحمة الله علیه» یاد کرده است[17].از این کتاب تا چند سال پیش اثری در دست نبود وگمان می رفت مانند دیگر کتب فرق الشیعه در تصاریف روزگار از میان رفته باشد حتی مرحوم استاد عباس اقبال آشتیانی تصورمی کرد کتابی را که بنام «فرق الشیعه نوبختی» خاورشناس آلمانی هلموت ریتر تصحیح کرده و در استانبول بطبع رسانیده است همان فرق الشیعه سعد بن عبدالله ابی خلف اشعری باشد.

بر روی این فرض فصلی را در کتاب خود «خاندان نوبختی» به فرق الشیعه اختصاص داده مقاله مفصلی در ردّ عقیده علامه فقید مرحوم میرزا فضل الله ضیائی معروف به شیخ الاسلام زنجانی (متوفی در فروردین 1333 شمسی) که فرق الشیعه طبع ریتر را از ابومحمد حسن بن موسی نوبختی می دانست نوشته است[18].

با کشف نسخه کتاب المقالات والفرق این شبهات ازمیان برخاست و معلوم شد  که آن کتاب غیر از کتاب فرق الشیعه نوبختی است.

نسخه کتاب المقالات و الفرق: این نسخه منحصر به فرد از آن دانشمند محترم جناب آقای سلطانعلی شیخ الاسلامی شخص اول بهبهان و نماینده سابق دارالشورای ملی از آن سامان است و فعلا نیز در کتابخانه ایشان در 103 ورق محفوظ است.

و قطع آن 15 × 10 و طول و عرض صفحات آن 6 × 11 سانتی متر می باشد. از قرائن خط و نوع کاغذ تاریخ کتابت آن بایستی بین قرن نهم و دهم هجری باشد.

عنوان کتاب بخط و متن بر ظهر صفحه اول آن نسخه چنین آمده است: «کتاب المقالات و الفرق و اسماؤها و صنوفها و القابها تصنیف سعد بن عبدالله ابی خلف الاشعری القی و هو رحمه الله قد ادرک امامین همامین الحسن العسکری و ابنه صاحب الزمان صلوات الله و سلامه علیهما».

از خط و مهری که بر بالای عنوان کتاب به عربی آمده معلوم می شود که این نسخه مدتی از آنِ محمد تقی بر محمد معصوم بن محمد تقی قزوینی، از علمای شیعه امامیه از مردم قزونی بوده است نص نوشته وی چنین است.

«دخل فی ملکی بعد ماکان لغیری و سیکون لغیری کما کان لغیری محمد تقی بن محمد معصوم بن محمد تقی القزوینی».

سجع مهر وی نیز چنین است: «عبده الراجی محمد تقی بن محمد معصوم» احتمال دارد همین نسخه بوده که مرحوم ملا محمد باقر مجلسی (درگذشته در 111هـ) در مآخذ کتاب بحار الانوار از آن استفاده کرده باشد. این نسخه 103 ورق دارد که چند برگ از آغاز آن و احتمالا یک برگ از اتمام آن ساقط شده است.

نسخه مزبور را نگارنده این مقاله تصحیح کرده و تحت عنوان «کتاب المقالات و الفرق تصنیف سعد بن عبدالله ابی خلف الاشعری القمی» با مقدمه و تعلیقات مفصلی بعربی در سال 1963 میلادی (1341 شمسی) در تهران در 300 صفحه بقطع وزیری بطبع رسانیده است.

چون وفات مصنف در سال 300 یا 301 هجری روی داده می توان آن کتاب را از مؤلفات نیمه دوم قرن سوم هجری و از اقدم کتب فرق اسلامی بشمار آورد.

 

مقایسه بین دو کتاب فرق الشیعه نوبختی و اشعری:

چنانکه اشاره کردیم از میان فرق الشیعه های گمشده و از میان رفته قدیم تنها دو فرق الشیعه نوبختی و اشعری بدست ما رسیده است.

متن این دو کتاب از نظر ابواب و توالی بحث و حتی عبارات تقریبا یکی است و پیداست که یکی از دیگری گرفته شده است. فرقی که دارند آنست که کتاب المقالات و الفرق سعد بن عبدالله در بسیاری از موارد اضافاتی بر فرق الشیعه نوبختی دارد و روی هم بالغ بر سی صفحه زاید بر آن است.

ما این اضافات را با ذکر صفحه به تفصیل در مقدمه ای که بر کتاب المقالات و الفرق به عربی نوشته ایم شرح داده ایم و اینک به بعضی از آنها اشاره می کنیم.

1.     در آغاز کتاب المقالات و الفرق مقدمه ای است در نه سطر که فرق الشیعه نوبختی فاقد آنست. متأسفانه از اول کتاب المقالات و الفرق چند صفحه ای ساقط شده که احتمال می رود قسمتی از آن بقیه همین مقدمه و مطالبی زائد بر فرق الشیعه نوبختی بوده باشد.

2.     در فقره 131 (صفحه 67 کتاب المقالات چاپی) مطلبی ذکر شده که از نظر تاریخ بسیار مهم است و در هیچ یک از کتب تاریخی نیامده و آن خبر خودکشی عبدالله بن المقفع (درگذشته در 143 هـ) مترجم کتاب کلیله و دمنه و دیگر کتب قدیم است. در این فقره سعد بن عبدالله می نویسد: «چون سفیان بن معاویه مهلبی[19] که از طرف ابوجعفر منصور عامل بصره بوده مأمور فرستادن عبدالله بن المقفع برای کشته شدن بنزد منصور شد عبدالله بن مقفع پیش از آنکه دستگیر شود خود را بکشت. گویند زهر خورد و بمرد و بقولی خویشتن را (بدار آویخته) خفه کرد».

خبر انتحار ابن مقفع تنها خبر و قدیمترین خبری است که قریب یکصد و پنجاه سال پس از مرگ وی توسط سعد بن عبدالله ابی خلف اشعری بما رسیده است.

3.     در فقره 111 قریب چهار صفحه مطلبی درباره فرقه مخمسه یا پیروان ابوالخطاب که معتقدان به الوهیت محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین بودند آمده که در دیگر کتب فرق از آن فرقه به آن تفصیل ذکری نرفته است.

4.     عدد فرقه های شیعه امامیه پس از وفات حضرت امام حسن عسکری که در کتاب فرق الشیعه نوبختی سیزده فرقه ذکر شده در کتاب المقالات و الفرق دو فرقه بیشتر، پانزده فرقه آمده که با کمال تأسف فرقه پانزدهم آن از آخر کتاب ساقط گردیده است. اختلافات فراوان دیگری نیز بین این دو متن وجود دارد که خوانندگان محترم می توانند به مقدمه اینجانب (صفحه، ک ـ کد) بر کتاب المقالات و الفرق مراجعه فرمایند[20].